PLATFORM VOOR PUBLIC GOVERNANCE, AUDIT & CONTROL

TPC op

Sluit je aan bij de TPC Linked In-groep, neem deel aan discussies en ontmoet vakgenoten.
Naar Linked In

column

Stuur op geschreven én ongeschreven regels

Door Stefan Zoeteweij
Laatste bijgewerkt op woensdag 23 januari 2019 om 19.05
Print dit artikelE-mail dit artikel

 

Om als overheid goed te kunnen sturen, zijn regels, governance codes en prestatiecontracten nuttige hulpmiddelen. Het is echter van belang deze in samenhang te zien met de zogenoemde ongeschreven governance.

Het belangrijkste verschil tussen mens en dier is volgens Yuval Noah Harari (schrijver van de megaseller Sapiens) dat wij verhalen kunnen verzinnen om daar vervolgens in te geloven. Deze kwaliteit heeft onder andere geleid tot het ontstaan van landen en overheden en is tevens een belangrijke drijfveer achter het functioneren ervan.

Een overheid is het hoogste gezag binnen een land en dient verschillende doelen. De huidige regering wil onder andere investeren in algemene voorzieningen, de nieuwe economie en het klimaatbeleid (‘groenste kabinet ooit’). Om deze doelstellingen te realiseren kan de overheid gebruikmaken van diverse instrumenten, waaronder het opstellen van wet- en regelgeving en het inzetten van financiële middelen.

Het sturen op doelstellingen wordt ook wel ‘governance’ genoemd. Het houdt zich bezig met (1) de manier waarop doelen behaald worden, (2) de manier waarop hierover gecommuniceerd wordt en (3) de wijze van controle. Simpel gezegd is governance een pakketje aan geschreven en ongeschreven regels. Naar de regels die de overheid uitschrijft (bijvoorbeeld verplichte Wilhelmusles op school) of de afschaffing van regels (minder gaswinning of minder regels in de zorg) gaat meestal veel aandacht uit. De ongeschreven governance (bijvoorbeeld organisatiecultuur en organisatienormen) lijkt soms wat ondergesneeuwd te raken en dat is jammer want zij heeft vaak een positiever karakter: niet verplichtend en niet gericht op inperking, maar gericht op onderlinge verbinding.

Als Rutte III, zoals het regeerakkoord aangeeft, aandacht wil besteden aan het klimaat is het goed niet alleen te focussen op formele regels (emissiereductie), maar tevens uitgebreid aandacht te geven aan ‘zachte’ aspecten, zoals vaktrots, omgeving en helderheid.

Creeër vaktrots. Als overheid zie je graag dat ambtenaren er trots op zijn om voor het land te mogen werken. Een mooi voorbeeld van het creëren van vaktrots was te zien in de Franse hoofdstad. In Parijs komt vervuild water, wanneer de riolering is dichtgeslibd, in de Seine terecht. Om het volledig dichtslibben van de riolering te voorkomen wordt vuil afgevoerd en ander belangrijk werk gedaan. Tegen deze achtergrond werd ten behoeve van de rioolwerkers de volgende slogan geformuleerd: ‘Wij zorgen ervoor dat er in 2010 weer zalm in de Seine zwemt’. Een fraai voorbeeld van een motiverende, meetbare en betekenisvolle strategie met als doelstelling het creëren van commitment en vaktrots. In 2010 zwom er daadwerkelijk weer zalm in de Seine.

Creëer de juiste (sociale en fysieke) omgeving. De omgeving beïnvloedt het gedrag van mensen. Schone straten zorgen ervoor dat mensen minder vuil op straat gooien. Een schone straat impliceert dat het op straat gooien van afval niet de norm is (de straat is immers schoon). Het werkt echter ook andersom: als uit de omgeving blijkt dat bepaalde normen niet belangrijk zijn, leidt dit tot deactivering van normen. Zo blijkt uit onderzoek dat wanneer er een brief uit een brievenbus hangt waarin heel duidelijk € 5 zit, voorbijgangers twee keer zo vaak de brief stelen wanneer de brievenbus beklad is met graffiti in vergelijking met een keurig schone brievenbus. Om ervoor te zorgen dat geschreven regels worden nageleefd, is het belangrijk dat de omgeving normatief gedrag uitlokt en blijft uitlokken. De (top van de) overheid dient vanzelfsprekend het goede voorbeeld te geven. Fijn dus dat Rutte zelf netjes zijn koffie opruimt.

Creëer helderheid. Helderheid heeft betrekking op wat de overheid van haar departementen verwacht. Hoort het thema ‘milieu’ bij Infrastructuur & Waterstaat (I&W), bij Economische Zaken en Klimaat (EZK) of bij alle ministeries? Binnen elk departement moet het voor elke ambtenaar helder zijn waar hij of zij in de ‘keten’ staat. Andersom geldt ook dat het voor de ambtenaar duidelijk is wat hij of zij van de werkgever kan verwachten.

Bovenstaande voorbeelden maken duidelijk hoe ingewikkeld en uitdagend het is om een prettige ongeschreven governance te creëren. Toch is dit belangrijk, aangezien de ongeschreven governance bepaalt in welke mate de geschreven governance succesvol is. Voorkom een bestuurder met strakke regels te zijn terwijl het ambtenaren­apparaat graag ziet dat ook het ‘verhaal’ of de ‘vaktrots’ een plaats krijgt. Stuur op geschreven én ongeschreven regels!

Stefan Zoeteweij is management consultant bij Bisnez.

Gepubliceerd op: woensdag 23 januari 2019 om 19.05
Laatste bijgewerkt op: woensdag 23 januari 2019 om 19.05